PERSPEKTYWY
Enneagram czy Big Five? Charakter to nie to samo co motywacja
Enneagram i Big Five patrzą na człowieka z innych stron. Jeden ma mocniejszą bazę psychometryczną, drugi może otwierać ciekawą rozmowę o motywacji i automatycznych wzorcach.
Jeśli lubisz dane, pytanie „Enneagram czy Big Five?” może brzmieć jak pytanie o wybór lepszego modelu. Tyle że to trochę tak, jakby pytać, czy lepsza jest mapa metra, czy zdjęcie satelitarne. Oba mogą opisywać ten sam teren, ale robią to inaczej i nie mają takiego samego statusu naukowego.
Big Five, znane również jako model OCEAN, opisuje pięć szerokich wymiarów osobowości: otwartość na doświadczenie, sumienność, ekstrawersję, ugodowość i neurotyczność. Enneagram proponuje dziewięć wzorców i kieruje uwagę bardziej na to, co może stać za naszym zachowaniem: motywację, automatyczne strategie, sposób reagowania pod presją czy to, czego próbujemy uniknąć albo bronić.
Big Five opisuje cechy. Enneagram zaprasza do pytania „dlaczego?”
W Big Five nie dostajesz jednego typu, do którego masz się dopasować. Dostajesz profil na kilku kontinuach. Możesz być wysoko w sumienności, umiarkowanie w ekstrawersji i nisko w neurotyczności. To nie jest pudełko z etykietą, tylko zestaw wymiarów, na których ludzie różnią się między sobą.
To podejście ma też znacznie mocniejszą bazę badawczą. Narzędzia oparte na Big Five, takie jak BFI-2, były rozwijane i walidowane psychometrycznie. Sam model jest jednym z najlepiej przebadanych sposobów opisu szerokich cech osobowości.
Ale nawet dobry pomiar nie odpowie automatycznie na pytanie, dlaczego dana sytuacja tak bardzo mnie uruchamia, jaką historię sobie o niej opowiadam albo czego próbuję uniknąć. Dane mogą opisać wzorzec. Znaczenie nadal tworzy człowiek.
Trzy osoby mogą robić to samo z zupełnie różnych powodów
Wyobraźmy sobie trzy osoby, które bardzo mocno kontrolują projekt. Z zewnątrz zachowanie wygląda podobnie. Jedna przejmuje kontrolę, bo ogromnie zależy jej na jakości. Druga robi to dlatego, że brak kontroli uruchamia silny niepokój. Trzecia może brać wszystko na siebie, bo przez lata nauczyła się, że jej wartość rośnie wtedy, gdy staje się niezastąpiona.
Na poziomie zachowania moglibyśmy zobaczyć podobny sygnał. Na poziomie motywacji zaczynają się trzy różne rozmowy.
I właśnie tutaj Enneagram bywa dla mnie ciekawy coachingowo. Nie jako diagnoza. Nie jako test, który „wie o Tobie prawdę”. Bardziej jako mapa hipotez, które można sprawdzić w rozmowie.
„Ciekawe coachingowo” nie znaczy „naukowo potwierdzone”
To granica, której nie warto rozmywać. Systematyczny przegląd badań nad Enneagramem obejmujący ponad sto niezależnych prób znalazł mieszane wyniki dotyczące jego rzetelności i trafności. Autorzy wskazywali również, że część popularnych elementów systemu ma ograniczone wsparcie empiryczne.
Dlatego jeśli ktoś mówi mi: „test pokazał, że jestem Typem 1”, nie traktuję tego jako diagnozy osobowości. Bardziej interesuje mnie pytanie: co w tym opisie rzeczywiście do Ciebie pasuje, co nie pasuje wcale i gdzie pojawia się coś, czego wcześniej nie zauważałaś lub nie zauważałeś?
Narzędzie rozwojowe nie staje się naukowym pomiarem tylko dlatego, że jego opis brzmi znajomo.
To samo działa w drugą stronę. Narzędzie nie musi być diagnozą psychometryczną, żeby sprowokować wartościową refleksję. Trzeba tylko uczciwie wiedzieć, do czego go używamy.
Enneagram może być generatorem hipotez, nie etykietą
Nie interesuje mnie zdanie: „Jesteś Trójką, więc zależy Ci na sukcesie”. Znacznie ciekawsze jest: „Ten wzorzec opisuje silne przywiązanie do skuteczności i osiągnięć. Czy cokolwiek z tego rozpoznajesz u siebie? A jeśli tak, jaki ma to dla Ciebie koszt?”
Pierwsze zdanie zamyka człowieka w modelu. Drugie wykorzystuje model do otwarcia rozmowy.
Podobnie z Big Five. Wysoka sumienność może być ważną informacją. Ale w coachingu mogę chcieć pójść dalej: co sprawia, że tak trudno Ci odpuścić? Co dzieje się, gdy coś pozostaje niedomknięte? Czy odpowiedzialność nadal jest Twoim wyborem, czy czasami staje się automatyzmem?
Nie musisz wybierać jednego modelu „na zawsze”
Big Five może dobrze odpowiadać na pytanie o względnie stabilne cechy i tendencje. Enneagram może być ciekawym punktem wyjścia do rozmowy o motywacji, strategiach obronnych i wzorcach reagowania, o ile nie próbujemy nadać mu statusu, którego nie ma.
Żadnego z nich nie używałabym jednak jako pełnej odpowiedzi na pytanie „kim jestem?”. Człowiek jest trochę za duży na pięć skal i trochę za duży na dziewięć typów.
Przez lata pracy z danymi nauczyłam się jednej rzeczy, która świetnie przenosi się również tutaj: model jest uproszczeniem rzeczywistości. Dobry model pozwala coś zobaczyć. Zły model zaciemnia. A każdy model robi się niebezpieczny wtedy, kiedy zapominamy, że jest tylko modelem.
Jeśli Enneagram pomaga Ci zadać pytanie, którego wcześniej nie było — może być użyteczny. Jeśli zaczyna mówić Ci, kim „naprawdę jesteś” — warto go na chwilę odłożyć.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak wykorzystuję tę mapę w rozmowie, przeczytaj więcej o Enneagramie w coachingu.